საუკუნეების მანძილზე საქართველოს სახელმწიფოებრივი ძლიერების სიმბოლო და ჩვენი ქვეყნის უპირველესი სულიერი საყრდენი გახლდათ. სწორედ ამ წმინდა მიწაზე, იწერებოდა საუკუნეების მანძილზე საქართველოს სულიერი სიმტკიცე და სახელმწიფოებრივი ბედისწერა.
ეპარქია ორ უძველეს კათედრას აერთიანებს, რომლებიც ვახტანგ გორგასლის ეპოქიდან მოყოლებული , დამოუკიდებელ და მძლავრ სულიერ ცენტრებად ითვლებოდნენ. თავისი სტრატეგიული მდებარეობით რუის-ურბნისი ნამდვილი ხიდია დასავლეთ და აღმოსავლეთ საქართველოს შორის. აქ ყველა გზა ერთ დიდ ისტორიულ წერტილში იყრის თავს:
⬅️ აღმოსავლეთიდან სამთავისი და გორი ესაზღვრება
➡️ დასავლეთიდან - არგვეთისა და უბისის მისასვლელები
⬆️ ჩრდილოეთით - ნიქოზისა და ცხინვალის მხარეა
⬇️ სამხრეთით კი - ბორჯომისა და ბაკურიანის გაუვალი ტყეები.
ქრისტიანული მატიანე:
ეპარქიის ქრისტიანული მატიანე გაცილებით ადრე იწყება, ვიდრე პირველი ტაძრის საძირკველი ჩაიყრებოდა . "ქართლის ცხოვრება" გვიამბობს, რომ მეოთხე საუკუნეში საქართველოში შემოსულმა წმინდა ნინომ ერთი თვე ურბნისში დაჰყო. სწორედ აქედან დაიწყო მზადება იმ დიდი მისიისთვის, რომელმაც ჩვენი ქვეყნის ხვედრი სამუდამოდ შეცვალა.
რუისი: დიდებულმა მეფემ, ვახტანგ გორგასალმა, ტაძარი აღმართა, რომელიც მოგვიანებით თემურ-ლენგის ულმობელმა ურდოებმა დაანგრიეს, თუმცა მეფე ალექსანდრემ და დედოფალმა მარიამმა ნაწილ-ნაწილ აღადგინეს.
ურბნისი: ერთ-ერთმა ასურელმა მამამ, თადეოზ სტეფანწმინდელმა განაახლა და წმინდა სტეფანეს ეკლესიაც ააგო.
ამავე პერიოდში მოღვაწეობდნენ მიქაელ ულუმბოელი და პიროს ბრეთელი. უდიდესი მამების ლოცვით და მოღვაწეობით, შიდა ქართლი ნამდვილ სულიერ საგანძურად იქცა .
მეთერთმეტე საუკუნეში აქ მოღვაწეობდა ეპოქის უდიდესი ფიგურა, მემატიანე ლეონტი მროველი. მისი კვალი დღესაც ცოცხლდება სოფელ თრეხვში აღმოჩენილი იმ უნიკალური წარწერით, რომელიც საუკუნეებს გამოვლილი ისტორიის ცოცხალი მოწმეა.
რუის-ურბნისის საეკლესიო კრება
1104 წელს დავით აღმაშენებელმა სწორედ რუის-ურბნისის ეპარქიის ტერიტორიაზე გამართა დიდი საეკლესიო კრება, რომელიც ისტორიაში "რუის-ურბნისის საეკლესიო კრების" სახელით შევიდა.
იმ ხანად ეკლესიაში ქაოსი და უწესრიგობა სუფევდა - დიდგვაროვან ფეოდალებს საეპისკოპოსო კათედრები საკუთარ "სამკვიდროდ" ექციათ და თანამდებობებს არა სულიერების, არამედ გავლენების მიხედვით ინაწილებდნენ .
დავითმა უწყოდა: კორუმპირებული ეკლესიით ძლიერ სახელმწიფოს ვერ ააშენებდა, მან სისტემის ძირეული გარდაქმნა გადაწყვიტა. გიორგი ჭყონდიდელთან ერთად შეადგინა "ძეგლისწერა" და გადააყენა ყველა, ვინც სულიერებით თავის მაღალ კათედრას არ შეეფერებოდა. კრებამ მკაცრი ასაკობრივი ზღვარი დააწესა და შექმნა ჭყონდიდელ-მწიგნობართუხუცესის პოსტი, რამაც ეკლესია და სახელმწიფო ერთი მიზნის გარშემო გააერთიანა.
ისტორიული ფიცი: "არ გეცრუებით შენ, ჩვენო მშობელო ეკლესიაო, და არც განგცემთ შენ, ჩვენო სიქადულო მართლმადიდებლობავ!"
რუის-ურბნისის კრებაზე მიღებულმა გადაწყვეტილებებმა ეკლესია ხალხის სამსახურში ჩააყენა და ქვეყნის გაერთიანებას დაუდო სათავე.
მროველები და ურბნელები
საუკუნეების მანძილზე მროველი და ურბნელი მღვდელმთავრები ჩვენი ქვეყნის ნამდვილი მესაჭეები იყვნენ , განსაკუთრებით კი ყველაზე მძიმე და საბედისწერო ჟამს. დიდი ივანე ჯავახიშვილი საგანგებოდ აღნიშნავდა, რომ რეალურად ამ მხარეში 21-ზე მეტი სულიერი ცენტრი არსებობდა.
სახელწოდება: რუისის მღვდელმთავარს ძველად "მარუელს" უწოდებდნენ, რაც დროთა განმავლობაში "მროველად" იქცა.
იერარქია: ჯერ კიდევ 506 წელს, დვინის ისტორიულ საეკლესიო კრებაზე, ურბნელი საპატიო 21-ე ადგილზეა მოხსენიებული, მროველი კი - 22-ზე. თუმცა, უკვე XIII საუკუნეში მათი ავტორიტეტი იმდენად იზრდება, რომ ქართულ იერარქიაში მათ უკვე პირველ ათეულში ვხედავთ.
ვახუშტი ბატონიშვილის ჩანაწერები ნათლად გვიჩვენებს ეპარქიის მასშტაბებს: მროველის სამფლობელო მთელ ზემო ქართლს აერთიანებდა - მტკვრის მარცხენა სანაპიროდან ლიხის ქედამდე. 1715 წლის "დავთარით", ეპარქიაში 1800-ზე მეტი კომლი ცხოვრობდა 90-ზე მეტ სოფელში. XVIII საუკუნის ბოლოს, "ძნელბედობის ჟამს", მტრის შემოსევებმა მხარე ააოხრა - რუისის სამწყსო 46 სოფლამდე შემცირდა, ხოლო ურბნისისა - 20-მდე.
იულიოს ურბნელის ჩანაწერებით, ეპარქიის გავლენა თორის, სადგერისა და გუჯარეთის ხეობებამდე აღწევდა . აქ მდებარეობდა სახელგანთქმული თირის მონასტერი. ურბნელი მღვდელმთავრის იურისდიქცია დიდ ლიახვის ხეობას მიჰყვებოდა, გორიდან ნიქოზამდე, და მოიცავდა ისეთ ისტორიულ ცენტრებს, როგორიცაა ქალაქი ცხინვალი თავისი 5 ეკლესიით და 21 სოფელი: ვარიანი, შინდისი, თამარაშენი, აჩაბეთი, კეხვი და სხვები .
გამოწვევები და ავტოკეფალიის აღდგენა
XVIII საუკუნის მეორე ნახევარში ეპარქია კვლავ იღებდა დახმარება-შეწირულობას. "ქართული სამართლის ძეგლებიდან" ვიგებთ, რომ კათალიკოს-პატრიარქს, ბატონიშვილ დომენტის, მიწები მიუცია ურბნისისათვის:
"არამედ უმწყსოდ ხეობა მისცა ურბნელ ეპისკოპოსსა სამწყსოს სიმცირისთვის კათოლიკოს პატრიარქმა ბატონიშვილმან დომენტიმ ოდეს მოაწია კონსტანტინეპოლიდამ ქართლს ქრისტეს აქეთ 1741".
XIX საუკუნის დასაწყისი ეპარქიისთვის დრამატული აღმოჩნდა . რუსულმა სამოქალაქო მმართველობამ ეკლესიების ხელოვნური გაერთიანება დაიწყო. საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის გაუქმების შემდეგ, დიდი ისტორიის მქონე კათედრები მცხეთა-ქართლის ეპარქიას მიუერთეს. მოგვიანებით, 1881 წელს, ხდება ეპარქიის საბოლოო გაუქმებაც.
რუის-ურბნისის ეპარქიის განახლება 1917 წელს, ავტოკეფალიის აღდგენას უკავშირდება. განახლებულ ცამეტ ეპარქიას შორის ერთ-ერთი სწორედ ურბნისის სამწყსო იყო.
1996 წლის 21 ოქტომბრიდან ეპარქიის მმართველი მღვდელმთავარი გახლავთ მიტროპოლიტი იობი (აქიაშვილი). სწორედ მის სახელს უკავშირდება მხარის უპრეცედენტო სულიერი აღორძინება - აიგო და განახლდა ათეულობით ტაძარი, დაარსდა ახალი მონასტრები და რუის-ურბნისი კვლავ იქცა საქართველოს ერთ-ერთ უმძლავრეს სულიერ ცენტრად.
მღვდელმთავართა ქრონოლოგია
რუისელი მღვდელმთავრები:
უცნობი მროველი (506 წ.) - დვინის საეკლესიო კრების მონაწილე.
ანტონი (X ს.) - შატბერდის კრებულის მინაწერებში დაცული სახელი.
გიორგი (XI ს. I ნახ.) - რუისის ტაძრის დიდი განმახლებელი.
ლეონტი მროველი (1066 წ.) -ეპოქალური ფიგურა და გენიალური ისტორიკოსი.
ტიმოთე (1149-1178 წწ.) - ეპარქიის მესაჭე დავით აღმაშენებლის შემდგომ ხანაში.
გიორგი (XII-XIII სს.) - წიგნების გადაწერის დამკვეთი და ქტიტორი.
უცნობი მროველი (XIII ს.) -სჯულისკანონის გადამწერი.
იოვანე (1401 წ.) - თემურ-ლენგის შემოსევების მძიმე ეპოქის მოღვაწე.
უცნობი მროველი (1483 წ.) - ერთიანობის დაუღალავი დამცველი.
ნიკოლოზი (1517 წ.) - მოხუცებულობისას მთაწმინდაზე დამკვიდრებული მღვდელმთავარი.
გედეონი (1540-1552 წწ.) - ლუარსაბ I-ის ერთგული თანამებრძოლი.
შიო ციციშვილი (XVI ს.) - იერუსალიმისა და სინას მთის მომლოცველი.
თეოფანე (1581 წ.) - ათონის ივერთა მონასტრის დიპტიქებში მოხსენიებული.
დომენტი ავალიშვილი (1625 წ.) -მარაბდის ბრძოლის გმირი მღვდელმთავარი.
დიონოს ლარაძე (1630-იანი წწ.) -რუისის სამრეკლოს აღმშენებელი.
იოანე თაქთაქიძე (1637 წ.) - თაქთაქიშვილთა საგვარეულოს პირველი მესაჭე.
იესე თაქთაქიძე (1653-1662 წწ.) - ქვემო ხვითის ეკლესიის ქტიტორი.
ფილიპე თაქთაქიძე (1680-1701 წწ.) -თირის მონასტრის ეკვდრის ამგები.
გრიგოლ არაგვის ერისთვისშვილი (1701-1704 წწ.) - ყოფილი ხარჭაშნელი ეპისკოპოსი.
ნიკოლოზ ორბელიანი (1711-1724 წწ.) - სულხან-საბას ძმა, პირველი ქართული სტამბის რედაქტორი.
ეპიფანე ჯანდიერიშვილი (1725-1729 წწ.) -დოდორქის მონასტრის ყოფილი წინამძღვარი.
ათანასე ამილახვრიშვილი (1733-1740 წწ.) - მეფეთა ელჩი რუსეთში.
კირილე ციციშვილი (1736 წ.) - ოსმალობის ჟამს წამებული მამა, შემდგომში პატრიარქი.
იოსებ ჯანდიერიშვილი (1739-1748 წწ.) - სასწაულმოქმედი მამა, შემდგომში პატრიარქი.
ნიკოლოზ ხერხეულიძე (1741 წ.) - მროველ-ურბნელი, მომავალი პატრიარქი.
ქრისტეფორე თუმანიშვილი (1740-1752 წწ.) - დიპლომატი, რომელმაც რომში პაპი მოინახულა.
იოსებ ერისთვისშვილი (1748-1754 წწ.) - წიგნების გადამწერი და ტყვეთა დამხსნელი.
გერმანე წინამძღვრიშვილი (1758-1775 წწ.) - რუისის დავთრის განმაახლებელი.
იონა გედევანიშვილი (1775-1780 წწ.) -ცნობილი მწიგნობარი და დიდი მოგზაური.
ნიკოლოზ ყიფიანი (1780-1791 წწ.) - რუისის ტაძრის კანკელის ამგები.
იუსტინე მაღალაძე (1791-1811 წწ.) - მთავარეპისკოპოსი ავტოკეფალიის გაუქმების ჟამს.
ურბნელი მღვდელმთავრები:
წმინდა ნეოფიტე (VIII ს.) - არაბობიდან მოქცეული მოწამე ეპისკოპოსი.
თეოდორე ლუკას ძე (IX-X სს.) -ურბნისის ტაძრის დიდი განმახლებელი.
ვლასი სააკაძე (1566-1570 წწ.) - ხელნაწერთა თავდადებული გადამრჩენელი.
ბარნაბა ფავნელიშვილი (XVI ს.) -ათონზე მოღვაწე მწიგნობარი.
ზაქარია ბარათაშვილი (1655 წ.) - ეპარქიის ადმინისტრაციული მმართველი.
ევდემოზ რატიშვილი (1666-1674 წწ.) - მარიამ დედოფლის თანამოღვაწე აღდგენისას.
იოსებ ჯავახიშვილი (1697-1700 წწ.) - ეპარქიის ეკონომიკური გაძლიერებისათვის მზრუნველი.
ქრისტეფორე ფალავანდიშვილი (1706 წ.) - ვახტანგ VI-ის ერთგული თანამებრძოლი.
ელისე იშხნელი (1708-1712 წწ.) - არადეთის წმინდა საბას ეკლესიის აღმადგენელი.
დომენტი გილდაშვილი (1714-1716 წწ.) -ყოფილი წილკნელი ეპისკოპოსი.
ნიკოლოზ გლურჯიძე (1724 წ.) - რუსეთში ვახტანგ VI-ის ამალის წევრი.
იულიოს თუხარელი (1791-1808 წწ.) - სათნოებითა და თავდადებით გამორჩეული.
დოსითეოზ ფიცხელაური (1808-1810 წწ.) -დიდი ენერგიის მქონე მესაჭე.
ავტოკეფალიის აღდგენის შემდეგ (1917 წლიდან დღემდე):
დავითი (კაჭახიძე) (1917-1920 წწ.) - აღდგენილი ეპარქიის პირველი ეპისკოპოსი.
ქრისტეფორე (ციცქიშვილი) (1922-1925 წწ.) - შემდგომში კათოლიკოს-პატრიარქი.
პავლე (ჯაფარიძე) (1925 წ.) -წილკნელ-ურბნელი ეპისკოპოსი.
იოანე (მარღიშვილი) (1925-1926 წწ.) - მიტროპოლიტი.
კალისტრატე (ცინცაძე) (1926-1927 წწ.) - შემდგომში კათოლიკოს-პატრიარქი.
სვიმეონი (ჭელიძე) (1927-1930 წწ.) - ეპისკოპოსი.
ეფრემი (სიდამონიძე) (1930-1933 წწ.) - შემდგომში კათოლიკოს-პატრიარქი.
ალექსი (გერსამია) (1933-1938 წწ.) - ეპისკოპოსი.
ტარასი (კანდელაკი) (1938-1944 წწ.) – ეპისკოპოსი.
მელქისედეკი (ფხალაძე) (1944-1952 წწ.) – შემდგომში კათოლიკოს-პატრიარქი.
დავითი (დევდარიანი) (1956-1977 წწ.) – შემდგომში კათოლიკოს-პატრიარქი დავით V.
გაიოზი (კერატიშვილი) (1978 წ.) – მიტროპოლიტი.
კონსტანტინე (მელიქიძე) (1978-1984 წწ.) – მიტროპოლიტი.
ზოსიმე (შიოშვილი) (1984-1988 წწ.) – ეპისკოპოსი.
ვახტანგი (ახვლედიანი) (1988-1995 წწ.) – მთავარეპისკოპოსი.
ქრისტეფორე (წამალაიძე) (1995 წ.) – ეპისკოპოსი.
იობის (აქიაშვილი) (1996 წლიდან) – მიტროპოლიტი.
ტაძრები და მონასტრები (ჩამონათვალი შეივსება ეტაპობრივად):





